Σάτιρα & Λογοκρισία

Κάθε εξουσία, κουλτούρα, θρησκεία κ.ο.κ. έχει τον δικό της τρόπο να αντιδρά σε κάθε κριτική και χλευασμό που δέχεται.

%ce%ba%ce%b1%cf%84%ce%ac%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%bf%cf%82

Τι γίνεται λοιπόν με τη λογοκρισία στη δική μας  χώρα;

Η σάτιρα καταπιάνεται με θέματα και πρόσωπα της επικαιρότητας χρησιμοποιώντας καυστική, επικριτική γλώσσα. Αυτό προκαλεί τις αντιδράσεις των θιγόμενων ατόμων και δη όταν αυτά τα πρόσωπα προέρχονται από τον πολιτικό χώρο. Έτσι, το μέσο αντίδρασης τους στη σάτιρα υπήρξε ανέκαθεν η ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ.

Ας δούμε μερικά παραδείγματα λογοκρισίας στη χώρα μας…

Μαρτυρίες προσπάθειας περιορισμού της σάτιρας έχουν καταγραφεί από την εποχή του Αριστοφάνη. Για παράδειγμα, μετά το 404 π .Χ., π ου η Αθήνα παραδίδεται στους Σπαρτιάτες και στην εξουσία έρχονται οι Τριάκοντα, ψηφίζεται νόμος για την κατάργηση της “παράβασις” στις κωμωδίες (το μέρος της κωμωδίας όπου οι υποκριτές απευθύνονται στο κοινό και σχολιάζουν την επικαιρότητα). Επίσης, οι Σπαρτιάτες είχαν απαγορεύσει την απαγγελία ποιημάτων του Αρχίλοχου στην πόλη τους, λόγω του σκωπτικού χαρακτήρα τους.

Αλλά και στη νεώτερη Ελλάδα η σάτιρα δεν γλύτωσε τα πυρά της λογοκρισίας. Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος η σάτιρα άνθισε μέσα από την αντιπολιτευτική δημοσιογραφία, έτσι ψηφίζονται νόμοι για τον περιορισμό της (1831 επί Καποδίστρια και 1837 επί Όθωνος). Αξιοσημείωτο είναι ότι κάποιοι δημοσιογράφοι και συγγραφείς καταδικάστηκαν σε φυλάκιση ή σε καταβολή προστίμου εξαιτίας των σατιρικών τους κειμένων. Αν και το 1864 ψηφίστηκε νόμος περί ελευθερίας του τύπου και απαγόρευσης της λογοκρισίας, ποτέ κανείς δεν μπόρεσε να εκφραστεί πραγματικά ελεύθερα, αφού κατά καιρούς επέβαλαν και πάλι αυστηρή λογοκρισία. Αξιοσημείωτο είναι ότι, εκτός απ ό τις διώξεις που δέχτηκε η σάτιρα απ ό τους πολιτικούς, δεν γλύτωσε και από τους αφορισμούς της Εκκλησίας, με χαρακτηριστικά παραδείγματα να αποτελούν οι αφορισμοί σε συγγραφείς όπως Α. Λασκαράτος και Ν. Ροΐδης κατά τον 19ο αιώνα, και ο Νίκος Καζαντζάκης κατά τον 20ο αιώνα.

Ακόμα, δεν ήταν λίγες οι φορές π ου λογοκρίθηκαν θεατρικά έργα, ιδίως σκηνές από επιθεωρήσεις. Για παράδειγμα, το 1930 διενεργούνται διαδικασίες ώστε να ληφθούν νομοθετικά μέτρα για τις αισχρολογίες στις επιθεωρήσεις. Το 1956 στο θέατρο «Ακροπ όλ» παρουσιάζεται η επιθεώρηση Σιγά και με το μαλακό για την οποία ασκήθηκε ποινική δίωξη στον διευθυντή του θεάτρου Α. Λαυρεντάκη, στον πρωταγωνιστή Β. Αυλωνίτη και στους τρεις συγγραφείς (Α. Γιαλαμά, Γ. Θίσβιου, Κ. Πρετεντέρη). Ο λόγος της δίωξης οφείλεται σε έγγραφο που έστειλαν απ ό την Αρχιεπισκοπ ή στο οποίο αναφέρεται ότι μία σκηνή της παράστασης είναι προσβλητική για τη θρησκεία καθώς ο ηθοποιός χρησιμοποιεί αποσπάσματα απ ό εκκλησιαστικά κείμενα. Τη λογοκρισία στη σάτιρα την απαντάμε ακόμα και στις μέρες μας, γεγονός που δείχνει τόσο την ενόχληση που προκαλεί το σκῶμμα, όσο και την κοινωνική ή/και πολιτική επιρροή που φαίνεται ότι μπορεί να ασκεί.

Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα λογοκρισίας στο χώρο του θεάτρου είναι και οι αντιδράσεις που ξεσηκώνουν από μία μερίδα πολιτών οι παραστάσεις της Λένας Κιτσοπούλου.

“Από τα πανάρχαια χρόνια ο σατιρικός ακροβατεί στο σχοινί, που τεντώνουν από τη μια η λογοκρισία κι από την άλλη η νομιμότητα”.

446_1

Οι συγγραφείς σατιρικών έργων, ομολογουμένως, δημιουργούν πολλές αντιπάθειες και εχθρούς. Ποιοι είναι, όμως, οι λόγοι π ου οδηγούν σ’ αυτό το φαινόμενο; Ο πρώτος λόγος φαίνεται να είναι η γενικότερη τάση του ατόμου ή/και της κοινωνίας ολόκληρης να αντιδρά, συχνά αντανακλαστικά, όταν έρχεται αντιμέτωπος / αντιμέτωπη με τα ελαττώματά ή τα λάθη του / της. Τα οποία, σαφώς, έχουν διογκωθεί και κοινοποιηθεί μέσα απ ό τη σάτιρα. Ένας ακόμα λόγος είναι η επαναστατικότητα της σάτιρας, καθώς μέσα απ ό αυτή ασκείται κριτική στην καθεστηκυία τάξη. Η σάτιρα εναντιώνεται τόσο στην κοινωνική όσο και στην πολιτική ζωή της εποχής της, επισημαίνοντας τα κακώς κείμενά τους. Στην πολιτική, μάλιστα, ασκεί ένα είδος αντιπολίτευσης. Αυτός είναι και ο κύριος λόγος λογοκρισίας της, ότι, δηλαδή, προκαλεί φόβο στους πολιτικούς, καθώς φωτίζει τα λάθη και τα ελαττώματά τους μέσα από την διόγκωση και την υπερβολή.

Ωστόσο – υπάρχει κι ένα “ωστόσο” πάντα…

Πότε τα βέλη της σάτιρας έχουν σκοπό να υποδείξουν πολιτικά λάθη και πότε να υπονομεύσουν πολιτικούς σκοπίμως;

Εδώ χρειάζεται, κατ’ αρχήν, η εύλογη προσοχή και οξύνοια του κοινού, ώστε να μην “πέσει στην παγίδα” και να μπορεί να διακρίνει την αλήθεια από τη σκοπιμότητα. Επ ιπλέον, ο ίδιος ο σατιρικός, για να αποφύγει την υπόνοια της σκοπιμότητας, θα πρέπει να χρησιμοποιεί στο λόγο του – όσο υπερβολικός κι αθυρόστομος κι αν είναι – ΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟ. Άλλωστε, οφείλει να έχει ως βάση τον ορθολογισμό και όχι τον δογματισμό και το μίσος. Γιατί η σάτιρα δεν είναι π αρά η περίτρανη επιβεβαίωση της ελευθερίας του λόγου και της έκφρασης π ου προσφέρει η δημοκρατία! Όποιος, λοιπόν, συνειδητά κρύβεται κάτω απ ό τον μανδύα της για να υπονομεύσει σκοπίμως κάποιον είναι σαν να βάλλεται κατά της ίδιας της δημοκρατίας και των θεσμών της. Τέλος, όπως αναφέρει, ο Ian Jack η σάτιρα γεννήθηκε μέσα από την ανάγκη για διαμαρτυρία και π ως αυτή η διαμαρτυρία εξελίχθηκε σε τέχνη. Οφείλουμε, λοιπόν, να δεχτούμε ότι η σάτιρα είναι τέχνη, δημιουργία, έκφραση, και στην τέχνη δεν θα έπρεπ ε να υπ άρχει λογοκρισία.

sima_logokrisias_tileorasi_0

Αφήστε, λοιπόν, την τέχνη να κάνει τη δουλειά της ελεύθερα..!

Τ α φιλιά μου

Ε.Α.

πηγές: 1) Παπαϊωάννου, Β. 1965. Η σάτιρα στην αρχαία ελληνική και λατινική λογοτεχνία, Θεσσαλονίκη: Νικολαϊδη. 2) Καρζής, Θ. 2005. Η σάτιρα και η παγκόσμια ιστορία της: Από τους προγόνους του Αριστοφάνη μέχρι τους απογόνους του Σουρή, Αθήνα: Καστανιώτη. 3) Pollard, A. 1972. Σάτιρα: H Γλώσσα της Κριτικής, Αθήνα: Ερμής.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s