Το αναγεννησιακό θέατρο στην Αγγλία (β’ μέρος)

Το αγγλικό αναγεννησιακό θέατρο του ύστερου 16 αιώνα συνδιαμορφώθηκε από πλήθος παράγοντες. Αυτή η εξέλιξη ήρθε γύρω στα 1580 με μια ομάδα γύρω από τον συγγραφέα Thomas Kyd (1558-1594) που ονομάστηκε «Πανεπιστημιακά πνεύματα». Ο σημαντικότερος από τους συγγραφείς αυτούς ήταν ο John Lully από την Οξφόρδη και ο Christopher Marlowe από το Κέιμπριτζ.

Ο Thomas Kyd είναι γνωστός για την Spanish Tragedy(1587), το δημοφιλέστερο έργο του 16ου αιώνα, μια συνταρακτική ιστορία εκδίκησης και φόνων. Ο Kyd δεν διστάζει να παρουσιάσει επί σκηνής όλες τις παραπάνω πράξεις, αδιαφορεί για την ενότητα τόπου και χρόνου, αξιοποιεί υλικό από την κληρονομιά του Σενέκα, όπως η διαίρεση σε πράξεις, οι μονόλογοι, οι έμπιστοι φίλοι, τα φαντάσματα ή ο Χορός, (υλοποιημένος από έναν μόνο ηθοποιό). Οργανώνει μια καλοδομημένη πλοκή με γρήγορη, καθαρή, καθηλωτική δράση. Παρά την έλλειψη εμβάθυνσης σε χαρακτήρες και νοήματα το έργο παρουσιάζει φανερή πρόοδο σε σχέση με τα προηγούμενα και εγκαινιάζει το συρμό της τραγωδίας εκδίκησης με λαμπρότερο δείγμα τον Άμλετ του Shakespeare. Ο Kyd είχε όπως κι ο Marlowe είχε μια σύντομη ζωή.

Ο John Lully έγραψε κυρίως για θιάσους παιδιών, καλύπτοντας έτσι τις ανάγκες του αριστοκρατικού κοινού. Οι χαρακτηριστικότερες δημιουργίες του είναι ποιμενικές κωμωδίες που αναμιγνύουν κλασική μυθολογία με αγγλικά θέματα. Αυτό που ξεχώρισε τα έργα του ήταν ο διαυγής, ζυγισμένος και άψογος τεχνικά στίχος για τον οποίο θαυμάστηκε. Τα λεπτά ποιμενικά του έργα εγκαινίασαν την παράδοση που κορυφώθηκε με το Όπως σας αρέσει του Shakespeare.

Ο Christopher Marlowe ήταν εκείνος που άσκησε τη μεγαλύτερη επίδραση σε σύγχρονους και μεταγενέστερους. Ο εύπλαστος ιαμβικός πεντάμετρος ανομοιοκατάληκτος στίχος του  καθιερώνεται γρήγορα ως το ιδανικό μέτρο του δραματικού διαλόγου. Οι τιτάνιες εγωκεντρικές μορφές των ηρώων του εκπροσωπούν άξια τον αναγεννησιακό ατομικισμό. Με τον Εδουάρδο ΙΙ αναβαθμίζει τα ιστορικά έργα, αφού υποδεικνύει πώς μπορεί κανείς να ανασυνθέσει, συμπτύξει και διανθίσει τα ιστορικά γεγονότα ώστε να δημιουργήσει μια σχέση αιτίου-αποτελέσματος και μια πλοκή με λογικό ειρμό. Τα έργα του: Ταμερλάνος  μέρος α και β, Ο Εβραίος της Μάλτας, Δόκτωρ Φάουστους, άσκησαν βαθιά επίδραση. Όταν πέθανε σε ηλικία 29 ετών είχε γράψει τον ίδιο αριθμό έργων με τον Shakespeare, αλλά οι κριτικοί καταλήγουν σήμερα ότι ο Marlowe κατείχε καλύτερα την τεχνική του στίχου.

Το γεγονός ότι ο Shakespeare καρπώθηκε όλη τη δόξα για την δραματική παραγωγή της περιόδου γέννησε διάφορες θεωρίες για τον πραγματικά περίεργο θάνατό του. Χαρακτηριστικές είναι εκείνες που ισχυρίζονται ότι ο Marlowe δεν σκοτώθηκε, αλλά φυγαδεύτηκε έπειτα από συμπλοκή, η οποία σχετίζεται και με την βασιλική κατασκοπεία την οποία ο ποιητής υπηρετούσε, κι ότι από την Ιταλία ή την Γαλλία στην οποία κατέφυγε, έστελνε στην πατρίδα του τα σονέτα ή τα δράματά του στα οποία –μετά από κάποια επεξεργασία –έβαλε τελικά την υπογραφή του ο Shakespeare.

Τα Πανεπιστημιακά Πνεύματα γεφύρωσαν το χάσμα μεταξύ απαίδευτου και μορφωμένου κοινού. Τον ίδιο καιρό η ανερχόμενη συντεχνία των θεατρίνων παρουσιάζει λαϊκά έργα άγνωστης πολλές φορές πατρότητας με θέματα αντλημένα από τη Βίβλο, την αρχαία κλασική ή την πρόσφατη ιστορία, με ανοικονόμητη δομή που θυμίζει έντονα τα μεσαιωνικά Μυστήρια. Όταν η συντεχνία ζητάει έργα από τα Πανεπιστημιακά Πνεύματα, η ομάδα θα γράψει έργα προσαρμοσμένα στις λαϊκές ορέξεις ακολουθώντας τα παραπάνω χνάρια, αφήνοντας στην άκρη τους κλασικιστικούς δογματισμούς. Ένας μεγάλος αριθμός προικισμένων νέων ποιητών με γερή ουμανιστική μόρφωση ανακαλύπτει ότι η σύνδεση με τους θιάσους μπορεί να τους αποφέρει αρκετά ικανοποιητικές αμοιβές. Τελικά βέβαια όλες οι σημαντικές αυτές μορφές θα επισκιαστούν από το άστρο του Shakespeare που δεν αποφοίτησε από τα πανεπιστήμια αλλά που έγραψε εξαιρετικά έργα που αντέχουν στο χρόνο αξιοποιώντας την εμπειρία της σκηνής.

images

 

Το αναγεννησιακό θέατρο στην Αγγλία (μέρος α΄)

Συνύπαρξη λόγιου και λαϊκού θεάτρου: Οι πρώτοι πειραματισμοί στην Αγγλία:

Είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς για αναγεννησιακό θέατρο στην Αγγλία πριν τα μέσα του 15ου αιώνα. Ως τότε η χώρα είχε αναλωθεί σε μεγάλους πολέμους με στόχο τη διατήρηση της επιρροής ή και των εδαφικών κτήσεων στη Γαλλία. Το 1453 ο Εκατονταετής Πόλεμος έχει τελειώσει. Ακολούθησαν εσωτερικές έριδες με αποκορύφωμα τον Πόλεμο των Ρόδων -ανάμεσα στους οίκους των Υορκ και Λάνκαστερ για την κατάληψη του θρόνου

Η λαϊκή τάξη των επαγγελματιών θεατρίνων που ήταν ο κύριος φορέας της μεσαιωνικής παράδοσης, κατάφερε να έρθει σε κάποιο συμβιβασμό με τους πανεπιστημιακούς συγγραφείς, που φιλοδοξούσαν να αναπτύξουν το δράμα με πρότυπο τον Σενέκα και τον Τερέντιο. Οι τελευταίοι αποδείχτηκαν πρόθυμοι να κάνουν σοβαρές υποχωρήσεις όσον αφορά την τήρηση των νεοκλασικών κανόνων δραματουργίας που διαμορφώθηκαν στην Ιταλία, ακόμα και να τους αγνοήσουν παντελώς, για χάρη της δημοτικότητας των παραγόμενων έργων που χάρη στους λαϊκούς θεατρίνους δεν έμειναν περιορισμένα στα σπίτια των ευγενών, αλλά παραστάθηκαν πλατιά. Αυτή η συμμαχία λαϊκών ηθοποιών και διανοούμενων συγγραφέων οδήγησε σε μια δημιουργική σύνθεση μεσαιωνικής παράδοσης και αναγεννησιακού πνεύματος φτάνοντας σε μεγάλη άνθιση στα τέλη του 16ου αιώνα. Ο W. Shakespeare, λοιπόν, που είναι το πολυτιμότερο δείγμα αυτής της σύζευξης δεν είναι ένα μεμονωμένο επίτευγμα. Ο ηθοποιός-συγγραφέας που είδε σίγουρα στα νιάτα του μεσαιωνικά μυστήρια και Ηθικολογίες και έπαιξε σε θιάσους που είχαν στο ρεπερτόριό τους Φάρσες και Ιντερλούδια, αφομοίωσε το αναγεννησιακό πνεύμα της εποχής του αναμιγνύοντας το με τις παραπάνω εμπειρίες και έδωσε τελικά εξαιρετικά αποτελέσματα.

Το πρώιμο δράμα κατά τη δυναστεία των Τυδώρ

            Με τη βασιλεία του Ερρίκου Ζ΄ εγκαθιδρύθηκε η δυναστεία των Τυδώρ που κράτησε ως το θάνατο της Ελισάβετ Α΄ το 1603. Οι Τυδώρ έπαιξαν σημαντικό ρόλο στις θρησκευτικές διαμάχες που κυριάρχησαν στην Ευρώπη κατά το 16ο αιώνα αλλά εξασφάλισαν και ισχυρή κεντρική διοίκηση στην Αγγλία. Παρά τις συνεχιζόμενες εσωτερικές και εξωτερικές διαμάχες την κατέστησαν μεγάλη διεθνή δύναμη και δημιούργησαν τις κοινωνικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη του θεάτρου.

Η ουμανιστική παιδεία κατέκτησε τα πανεπιστήμια στις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα, στο χώρο των οποίων άρχισε να καλλιεργείται συστηματικά το θέατρο, με τη μορφή ερασιτεχνικών παραστάσεων παλιών και νεώτερων έργων. Πρώτες αναγεννησιακές επιδράσεις στο θέατρο φάνηκαν το 1497 με την παράσταση του έργου του Medwall, Fugens and Lucrece, επιδράσεις που επεκτάθηκαν και στις Ηθικολογίες. Ο διδακτισμός, σύμφυτος με το θεατρικό αυτό είδος, κυριάρχησε και δημιουργήθηκε έτσι μια σειρά έργων προπαγάνδας στη διάρκεια της σύγκρουσης του Ερρίκου  Ζ΄ με την καθολική εκκλησία.

Ο William Lilly μελέτησε την σκηνική αναβίωση της Ρωμαϊκής κωμωδίας πλάι στον Pomponio Laetus στη Ρώμη. Ο John Heywood ήταν αυλικός μουσικός και συγγραφέας των πρώτων μη διδακτικών ιντερλούδιων στην Αγγλία. Ο Nickolas Udall έγραψε μια από τις γνωστότερες πρώιμες αναγεννησιακές κωμωδίες τον Ralph Roister Doister. Φανερά επηρεασμένος από τον Miles gloriosus του Πλαύτου παρουσιάζει τις ηλίθιες πόζες ενός καυχησιάρη ψευτοπαλληκαρά και την αμηχανία του στην προσπάθεια κατάκτησης μιας χήρας. Ο Richard Edwards έγραψε το έργο Damon and Pythias (1564), το πρώτο αγγλικό έργο με σύνθετη πλοκή.

Το 1546 το Queens’ College of Cambridge εγκαινίασε την ετήσια παραγωγή θεατρικών παραστάσεων και έχτισε μια κινητή θεατρική κατασκευή που έμελλε να παραμείνει ενεργή για έναν αιώνα και να επηρεάσει τον τρόπο κατασκευής των Λονδρέζικων θεάτρων αργότερα. Οι φοιτητικές παραστάσεις, άλλες στα Λατινικά, άλλες όχι, απευθύνονταν σε μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας και σε προσκεκλημένους. Δημοφιλέστερο έργο στα αγγλικά αναδείχτηκε το Gammer Gurtons Needle, που παίχτηκε στο Christ College και ενώνει θέματα και χαρακτήρες από την μεσαιωνική φάρσα με τεχνικές δανεισμένες από τη Ρωμαϊκή κωμωδία.

Οι ουμανιστικές επιδράσεις που εμφανίστηκαν στα Πανεπιστήμια μεταφέρθηκαν στα «Πανδοχεία» της Αυλής στο Λονδίνο τα οποία δέχονταν αποφοίτους του Κέιμπριτζ και Όξφορδης που πήγαιναν για περαιτέρω σπουδές. Οι γόνοι των καλών οικογενειών διδάσκονταν εδώ εκτός από καλή συμπεριφορά, μουσική και χορό, τέχνες τις οποίες εξασκούσαν με τη συμμετοχή σε θεατρικές παραστάσεις κυρίως κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων. Το κοινό ήταν επίσης αριστοκράτες υψηλής μόρφωσης που ενδιαφερόταν να ενημερωθεί για τις τελευταίες εξελίξεις στη χώρα του και το εξωτερικό. Το 1561 σ’ ένα τέτοιο Πανδοχείο παρουσιάστηκε η θεωρούμενη πρώτη αγγλική τραγωδία (Ferrex and Porrex των Thomas Sackville και Thomas Norton). Η Βασίλισσα Ελισάβετ βρέθηκε ανάμεσα στους θεατές της, όταν παρουσιάστηκε τον επόμενο χρόνο στο Whitehall.

Στο έργο του George Gascoigne Supposes (1566), μια διασκευή των Suppositi του Αριόστο, ξετυλίγεται η ιστορία ενός νεαρού ευγενούς που παίρνει τη θέση ενός δούλου στην υπηρεσία ενός εύπορου χήρου για να κερδίσει την αγάπη της κόρης του. Η επιτυχία του έργου καθιέρωσε την πρόζα έναντι του στίχου σαν το κατάλληλο υλικό για την αγγλική κωμωδία. Καθιέρωσε επίσης ως πρότυπο τις ιταλικές πλοκές και τα σκηνικά ιταλικού τύπου.

Ωστόσο και τον 16ο αιώνα οι μεσαιωνικές πρακτικές και συμβάσεις κυριαρχούσαν ακόμα στο αγγλικό θέατρο. Μίμοι και διασκεδαστές όλων των ειδών παρουσίαζαν παντομίμες, φάρσες και κάθε είδους παραστάσεις. Στοχεύοντας το πλατύ κοινό οι επαγγελματίες συνδύασαν στοιχεία λαϊκής ψυχαγωγίας με θέματα παρμένα από διάφορες πηγές, π.χ. βιβλικά θέματα αναμιγνύονταν με ιπποτικά μυθιστορήματα, διασκευές ξένων έργων, κλασσικών μύθων με μορφές από την αγγλική ιστορία και λαϊκές κωμικές φιγούρες, ενωνόταν έτσι το σοβαρό με το κωμικό, κ.α.

Το αγγλικό αναγεννησιακό θέατρο του ύστερου 16ου αιώνα συνδιαμορφώθηκε τελικά από πλήθος παράγοντες. Οι Άγγλοι θα γίνουν η πρώτη μεγάλη εθνότητα που αγκάλιασε τη Λουθηρανική θρησκευτική μεταρρύθμιση του 1517. Η βίαιη θρησκευτική μεταβολή προκάλεσε βαθύ χάσμα στη χώρα. Η θρησκευτική έχθρα συνδυάστηκε με την έντονη ανταγωνιστικότητα Άγγλων και Ισπανών στις αποικίες του Νέου Κόσμου και υποστηρίχτηκε από την προσπάθεια των Ολλανδών να εκθρονίσουν τους Ισπανούς από την ηγεμονική τους θέση στο εμπόριο. Οι θρησκευτικές διαμάχες όμως συνεχίστηκαν, οι εξωτερικές έριδες οδήγησαν στη μεγάλη ναυτική διένεξη του 1588 που έληξε με νίκη του αγγλικού στόλου έναντι της ανίκητης ως τότε ισπανικής αρμάδας, γεγονός που σήμανε την εδραίωση της ναυτικής δύναμης της Αγγλίας και του Προτεσταντισμού ως επίσημου δόγματός της. Η συνεπαγόμενη αύξηση της εθνικής αυτοπεποίθησης συμβάδισε με ανάπτυξη του επαγγελματικού θεάτρου.